ตามรอยเสด็จประพาสต้น ร.ศ. ๑๒๓ (พ.ศ. ๒๔๔๗)
เรียบเรียงโดย รองศาสตราจารย์ ดร. วรรณศิลป์ พีรพันธุ์

การเสด็จประพาสหัวเมืองเมื่อรัตนโกสินทร์ศก ๑๒๓ ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในปี พ.ศ. ๒๔๔๗  หรือที่เรียกกันว่า “การเสด็จประพาสต้น” เป็นการเสด็จเพื่อทรงพักผ่อนพระราชอิริยาบถตามคำแนะนำของหมอหลวง โดยใช้เรือพลับพลาพ่วงเรือไฟไป ถ้าจะประทับแรมที่ไหนก็จอดเรือพลับพลาประทับแรมที่นั่น ทรงต้องการเสด็จประพาสอย่างเงียบๆ โดยไม่ให้ราษฎรรู้จักพระองค์ จึงทรงมีพระราชดำริให้จัดกระบวนเรือที่เรียกกันว่า “กระบวนประพาสต้น” คือทรงเรือมาดเก๋งสี่แจวอย่างที่ข้าราชการใช้กันในขณะนั้น มีเรือประทุน ๔ แจวเป็นเรือเครื่องครัว พ่วงเรือไฟเล็กไปเพียง ๒ ลำ

การเสด็จครั้งนี้ มีพระบรมวงศานุวงศ์และเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ ตามเสด็จอีกหลายพระองค์ เช่น พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สมเด็จเจ้าฟ้าฯกรมพระนครสวรรค์วรพินิต สมเด็จเจ้าฟ้าฯกรมหลวงนครราชสีมา สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัคร- ราชเทวี สมเด็จเจ้าฟ้าฯกรมหลวงศรีรัตนโกสินทร เจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ (โต บุนนาค) ฯลฯ 

สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเล่าถึงมูลเหตุของการเสด็จประพาสต้น ร.ศ. ๑๒๓ ไว้ใน “จดหมายเหตุเสด็จประพาสต้น”ว่า

“...เมื่อก่อนจะเสด็จขึ้นมาบางปะอิน พระเจ้าอยู่หัวไม่ใคร่จะทรงสบาย หมายจะเสด็จขึ้นมาพักรักษาพระองค์ตามเคย ก็มีพระราชกังวลและพระราชกรณียกิจติดตามขึ้นมา... หมอเห็นว่าจะต้องเสด็จประพาสเที่ยวไปให้พ้นความรำคาญ อย่าให้เป็นพระราชธุระในราชกิจอย่างใด ๆ เสียสักคราวหนึ่งจึงจะรักษาพระองค์ให้ทรงสบายได้ดังเก่าโดยเร็ว เจ้านายผู้ใหญ่ที่มาตามเสด็จจึงพร้อมกันกราบบังคมทูลให้ทรงระงับพระราชธุระเสด็จประพาสตามคำแนะนำของหมอ   ทรงดำริเห็นชอบด้วย   จึงจะเสด็จไปประพาสตามลำน้ำด้วยกระบวนเรือปิ๊กนิกพ่วงเรือไฟไปจากบางปะอินนี้...ทราบว่าการเสด็จครั้งนี้เจ้ากระทรวงท่านห้ามปรามไม่ให้จัดการรับเสด็จตามทางราชการ จะให้เป็นการเสด็จอย่างเงียบ ๆแล้วแต่พอพระราชหฤทัยจะเสด็จที่ใด หรือประทับที่ใดได้ตามพระราชประสงค์”

ส่วนที่มาของคำว่า “เสด็จประพาสต้น” นั้น ทรงเล่าว่า

“...ไปจนถึงวัดเพลงจึงซื้อเรือมาดประทุน ๔ แจวได้ลำ ๑ พระราชทานชื่อว่าเรือต้น ได้ยินรับสั่งถามให้แปลกันว่าเรือต้นแปลว่ากระไร บางท่านแปลว่าเรือเครื่องต้น บางท่านแปลว่าเรือทรงอย่างในเห่เรือว่า “ทรงเรือต้นงามเฉิดฉาย” ดังนี้ แต่บางท่านก็แปลเอาตื้น ๆ ว่าหลวงนายศักดิ์เป็นคนคุมเครื่องมหาดเล็กตามเสด็จ หลวงนายศักดิ์ชื่ออ้น รับสั่งเรียกว่า ตาอ้น ตาอ้น เสมอ คำว่าเรือต้นนี้ก็จะแปลว่า เรือตาอ้นนั้นเอง แปลชื่อเรือต้นกันเป็นหลายอย่างดังนี้ อย่างไรจะถูกฉันก็ไม่ทราบแน่... เริ่มเรียกการประพาสวันนี้ว่าประพาสต้น เลยเป็นมูลเหตุที่เรียกการประพาสไปรเวตในวันหลัง ๆ ว่าประพาสต้นต่อมา”

หลังการเสด็จประพาสต้นครั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมฉายาลักษณ์ที่ทรงฉลองพระองค์ตามสบายอย่างสามัญชน ที่ทรงเรียกว่าชุด“เครื่องต้น” ไปยัง “เพื่อนเที่ยว” พร้อมมีพระราชหัตถเลขากำกับไว้ด้านล่าง โดยในพระบรมฉายาลักษณ์ที่พระราชทานแก่ “ตาอ้น” หรือหลวงศักดิ์ นายเวร นั้น ทรงลงเขียนว่า “รูปทรงเครื่องต้น พระราชทานหลวงศักดิ์ นายเวรต้น ผู้ที่ได้ตามเสด็จต้น และเป็นต้นเหตุต้น”

เส้นทางและสถานที่สำคัญในการเสด็จประพาสต้น

การเสด็จประพาสต้น ร.ศ. ๑๒๓๓ (พ.ศ. ๒๔๔๗) เป็นการเสด็จทางชลมารคและทางรถไฟเป็นหลัก มีจุดเริ่มต้นจากพระราชวังบางปะอินเมื่อวันที่ ๑๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๔๗ ผ่านจังหวัดปทุมธานี นนทบุรี กรุงเทพฯ ธนบุรี สมุทรสาคร ราชบุรี สมุทรสงคราม เพชรบุรี นครปฐม สุพรรณบุรี อ่างทอง พระนครศรีอยุธยา กลับสู่บางปะอิน แล้วเสด็จโดยทางรถไฟกลับสู่กรุงเทพฯ เมื่อวันที่ ๗ สิงหาคม พ.ศ.๒๔๔๗

ในการเสด็จประพาสต้น ร.ศ. ๑๒๓ (พ.ศ. ๒๔๔๗) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จผ่านและประพาสสถานที่ต่าง ๆ ดังนี้

๑๔ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยทางชลมารค ออกจากบางปะอินมาตามแม่น้ำเจ้าพระยาถึงเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี เสด็จประพาสวัดปรมัยยิกาวาส และสวนกระท้อนของนายบุตรที่แม่น้ำอ้อม แล้วเสด็จต่อไปยังวัดเขมาภิรตาราม จังหวัดนนทบุรี ประทับแรมที่หน้าวัด

๑๕ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จเข้าคลองบางกอกใหญ่ คลองภาษีเจริญ ประทับแรมหน้าวัดหนองแขม จังหวัดธนบุรี

๑๖ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จเข้าคลองดำเนินสะดวก หลักหก ประทับแรมที่วัดโชติทายการาม อำเภอดำเนินสะดวก จังหวัดราชบุรีทรงเรือเล็กประพาสทุ่ง และทรงแวะบ้านยายผึ้งและเจ๊กฮวด

๑๗ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จจากวัดโชติทายการาม ออกสู่แม่น้ำแม่กลอง ถึงเมืองราชบุรี ประทับพักที่หน้าบ้านเทศา แล้วเสด็จโดยรถไฟผ่านบ้านปากท่อ ถึงเมืองเพชรบุรี เสวยพระกระยาหารค่ำแล้วเสด็จกลับเมืองราชบุรีโดยทางรถไฟ

๑๘ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จประพาสตลาดเมืองราชบุรี แล้วเสด็จไปทอดพระเนตรแห่นาคที่วัดสัตนาถ ช่วงบ่ายทรงเรือมาด ๔ แจว มีเรือไฟเล็กลากล่องน้ำประพาสแม่น้ำอ้อม ถึงบ้านวัดเพลง อำเภอวัดเพลง จังหวัดราชบุรีทรงซื้อเรือมาด ๔ แจว พระราชทานชื่อว่าเรือต้น

๑๙ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยเรือมาดแจวประพาสทุ่งทางฝั่งตะวันออกของเมืองราชบุรี

๒๐ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยรถไฟชั้น ๓ ปะปนกับราษฎร ไปยังเมืองโพธาราม เสวยพระกระยาหารค่ำ แล้วประทับเรือประทุน ๒ แจวที่เช่าเหมาลำล่องกลับเมืองราชบุรี

๒๑ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จประพาสตลาดราชบุรี แล้วเสด็จโดยเรือมาด ๔ แจว มีเรือต้นที่ซื้อใหม่เป็นเรือพระที่นั่งรอง พ่วงเรือไฟเล็กเข้าทางแม่น้ำอ้อม ประพาสตลาดปากคลองวัดประดู่ เสด็จเข้าคลองประดู่ ประทับเสวยพระกระยาหารเช้าที่วัดประดู่ จังหวัดสมุทรสงคราม ทรงแวะบ้านตาหมอสี แล้วเสด็จไปตามแม่น้ำอ้อมออกสู่แม่น้ำแม่กลอง ประทับเสวยพระกระยาหารค่ำที่บ้านนายอำเภออัมพวาโดยไม่แสดงพระองค์ให้นายอำเภอและชาวบ้านทราบ ประทับแรมที่เมืองสมุทรสงคราม

๒๒ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จทอดพระเนตรวัดพวงมาลัย อำเภอเมือง สมุทรสงคราม ประพาสตลาดคลองอัมพวา วัดดาวดึงส์ บ้านกำนันจัน อำเภออัมพวา แล้วเสด็จกลับที่ประทับแรมเมืองสมุทรสงครามผ่านทางคลองแม่กลอง

๒๓ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จที่ว่าการเมืองสมุทรสงคราม และวัดอัมพวันเจติยาราม อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม

๒๔ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จลงเรือฉลอม ประพาสละมุบริเวณปากอ่าวแม่กลอง แล้วเสด็จออกจากปากน้ำแม่กลองเข้าสู่ปากน้ำบ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี เสด็จลงเรือไฟศรีอยุธยาแล่นไปตามแม่น้ำเพชรบุรี ประทับบ้านพระยาสุรพันธ์

๒๕ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จประพาสทางเรือข้างเหนือน้ำ

๒๖ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จทางเรือประพาสบางทะลุ ประทับแรมที่บางทะลุ จังหวัดเพชรบุรี

๒๗ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยเรือฉลอมจากบางทะลุออกทะเลมาเข้าบ้านแหลม กลับสู่เมืองเพชรบุรี

๒๘ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จประพาสพระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรี

๒๙ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จประพาสวัดต่าง ๆ ในเมืองเพชรบุรี แล้วเสด็จโดยกระบวนเรือใหญ่ล่องไปประทับแรมที่บ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี

๓๐ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยเรือเป็ดทะเลออกจากปากน้ำบ้านแหลม ผ่านปากน้ำแม่กลอง บ้านโรงกุ้ง ถึงท่าจีน ประพาสตลาดท่าฉลอม เสวยพระกระยาหารค่ำที่วัดโกรกกราก อำเภอเมือง จังหวัดสมุทรสาคร

๓๑ กรกฎาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยกระบวนต้นออกจากเมืองสมุทรสาครไปตามลำน้ำท่าจีน เสวยพระกระยาหารเช้าที่วัดบางปลา จังหวัดสมุทรสาคร เสวยพระกระยาหารค่ำที่วัดตีนท่า ประทับแรมที่บ้านงิ้วราย อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม

๑ สิงหาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยทางรถไฟประพาสพระปฐมเจดีย์ แล้วเสด็จโดยทางเรือประพาสวัดพระ  ประโทน พิพิธภัณฑ์วัดพระประโทน เสวยพระกระยาหารค่ำที่บ้านพระยาเวียงไนย ประทับแรมที่บ้านงิ้วราย

๒ สิงหาคม ๒๔๔๗ เสด็จประพาสคลองภาษี แล้วเสด็จมาประทับแรมที่บ้านสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรี

๓ สิงหาคม ๒๔๔๗ เสด็จประพาสบ้านสองพี่น้อง เสวยพระกระยาหารเย็นที่วัดบางสาม ประทับแรมหน้าวัดบางบัวทอง (ปัจจุบันคือวัดรางบัวทอง) จังหวัดสุพรรณบุรี

๔ สิงหาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยกระบวนเรือไฟ ผ่านบางปลาม้า แล้วเสด็จต่อโดยเรือแจวไปถึงเมืองสุพรรณบุรี ประทับที่สุขุมาราม (บ้านเจ้าคุณสุขุม) แล้วเสด็จประพาสข้างเหนือน้ำ เสวยพระกระยาหารค่ำที่วัดแค ประทับแรมที่เมืองสุพรรณบุรี

๕ สิงหาคม ๒๔๔๗ เสด็จทอดพระเนตรที่ว่าการเมืองสุพรรณบุรี วัดมหาธาตุ หลักเมือง และวัดป่า      เลไลยก์ แล้วเสด็จโดยทางเรือล่องมาประทับแรมที่บางปลาม้า ทรงเรือพระที่นั่งเล็กประพาสทางใต้ ประทับเสวยพระกระยาหารค่ำที่วัดบางยี่หน

๖ สิงหาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยกระบวนเรือใหญ่ เข้าคลองบางปลาม้า คลองจระเข้ใหญ่ ถึงบ้านผักไห่ ประทับแรมที่บ้านหลวงวารี ทรงเรือเมล์ของหลวงวารีประพาสข้างเหนือน้ำ

๗ สิงหาคม ๒๔๔๗ เสด็จโดยกระบวนต้นขึ้นไปทางบางโผงเผง จังหวัดอ่างทอง ผ่านบางหลวงอ้ายเอียง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เสวยพระกระยาหารเช้าที่บ้านนายช้าง นางพลับ ก่อนเสด็จสู่บางปะอิน แล้วจึงเสด็จโดยรถไฟพิเศษกลับสู่กรุงเทพฯ 

            แม้ว่าเวลาจะล่วงเลยมากว่า ๑๐๐ ปี นับจากการเสด็จประพาสต้น ร.ศ. ๑๒๓ (พ.ศ. ๒๔๔๗) ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่จากการสำรวจเบื้องต้นของหน่วยวิจัยการอนุรักษ์และฟื้นฟูชุมชนในปี พ.ศ. ๒๕๕๐-๒๕๕๑ พบว่า เส้นทางและสถานที่เสด็จประพาสส่วนใหญ่ยังคงหลงเหลือร่องรอยให้สืบสาวเรื่องราวในครั้งอดีตได้ค่อนข้างมาก นอกจากเส้นทางและสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์การเสด็จประพาสต้นแล้ว ชุมชน วัดวาอาราม ประเพณี และวิถีชีวิตของผู้คนที่อยู่ในเส้นทางเสด็จประพาสต้น ยังเป็นแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมที่มีเอกลักษณ์และคุณค่า สะท้อนให้เห็นถึงวัฒนธรรมท้องถิ่นที่หลากหลายของไทย ดังนั้น จึงเป็นเรื่องสำคัญที่ผู้คนในยุคปัจจุบัน จะหันมาให้ความสนใจ ทำความรู้จัก และสร้างความเข้าใจต่อคุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรมของท้องถิ่นเหล่านี้ รวมทั้งช่วยกันดูแลรักษาให้อยู่ในสภาพดีสมบูรณ์ เพื่อส่งต่อมรดกเหล่านี้ไปยังลูกหลานในอนาคตต่อไป

เชิงอรรถ

สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ. เสด็จประพาสต้น. กรุงเทพฯ:หจก.บรรณกิจเทรดดิ้ง.๒๕๓๙. หน้า ๙๕ .

เรื่องเดียวกัน.หน้า (๓)และหน้า ๑๐๔-๑๐๙.

เรื่องเดียวกัน.หน้า ๑-๒.

เรื่องเดียวกัน.หน้า ๘-๙.

พลาดิสัย สิทธิธัญกิจ.  รัชกาลที่๕เสด็จประพาสต้น. กรุงเทพฯ:สำนักพิมพ์ กู๊ดมอร์นิ่ง.๒๕๔๙.หน้า ๓๘.

สรุปจากจดหมายเหตุทั้ง ๗ ฉบับ

บรรณานุกรม

คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. อัมพวา. วารสารวิชาการคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๙.

ดำรงราชานุภาพ,สมเด็จฯกรมพระยา. เสด็จประพาสต้น. กรุงเทพฯ:หจก.บรรณกิจเทรดดิ้ง.๒๕๓๙.
พลาดิสัย สิทธิธัญกิจ.  รัชกาลที่ ๕เสด็จประพาสต้น. กรุงเทพฯ:สำนักพิมพ์กู๊ดมอร์นิ่ง.๒๕๔๙.