วรรณกรรมเมืองเพชรบุรี

          เพชรบุรีเป็นเมืองทีมีความเจริญในด้านศิลปวัฒนธรรมธรรมแขนงต่างๆ และมีการสั่งสมมรดกทางศิลปวัฒนธรรมสืบทอดมาหลายยุคหลายสมัยแสดงถึงความเจริญรุ่งเรื่องในอดีต โดยเฉพาะงานวรรณกรรมที่มีอยู่มากตามพระอารามต่างๆ ชึ่งส่วนใหญ่อยู่ในสภาพชำรุด และเป็นคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา เช่น พระอภิธรรม พระมาลัย มหาชาติ เนื้อเรื่อง

        เพชรบุรีเป็นเมืองทีมีความเจริญในด้านศิลปวัฒธรรมแขนงต่างๆ และมีการสั่งสมมรดกทางศิลปวัฒนธรรมสืบทอดมาหลายยุคหลายสมัยแสดงถึงความเจริญรุ่งเรื่องในอดีต โดยเฉพาะงานวรรณกรรมที่มีอยู่มากตามพระอารามต่างๆ ชึ่งส่วนใหญ่อยู่ในสภาพชำรุด และเป็นคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา เช่น พระภิธรรม พระมาลัย มหาชาติ พระปฐมสมโพธิ์ คาถาอาคม นิทาน นิราศ กฎหมาย บทละคร วรรณคดี เลขโบราณ ฯลฯ
        ในการนี้ ศูนย์วัฒนธรรมสถาบันราชภัฎเพชรบุรีได้พิจารณากำหนดตามตามลักษณะคำประพันธ์ไว้ดังนี้ กาพย์ กลอนสด เช่น ศรีสวัสดิวัตร พระสุบิน หอยสังข์ ไวยเวษฐ อภัยทัศ พลาลี บุนทนาวงค์ พระศรีพิณ พระยาฉัททันต์ สมุทรโคดม ศุภมิตรา มัคคลีผล ฯลฯ กลอน กลอนเพลงยาว และนิราศเช่น เพลงยาวคำพยากรณ์ กรุงศรีอยุธยา เพลงยาวปรารถ พระรถนิราศ พาลีสอนน้อง สุภาษิตสอนหญิงปรมัตถ์ คำสอน กากี นิราศเขาลูกช้าง นิราศเขมร นิราศลังกา อนุศาสน์คำสอนฯลฯ ร่ายเช่น สุภาษิตตัง นิทานปกรฌ์ เรื่องนกยางเป็นพาล

- ร่ายยาว ได้แก่ มหาเวศสันดรชาดก ร่ายยาวประปฐมสมโพธิ
- โคลง ได้แก่ โคลงกระทู้ 56 บท โลงโลกนิติ 100 บท โคลประดิษฐ์พระร่วง ฯลฯ
- ร้อยแก้ว ได้แก่ คำทำนานฝัน พิชัยสงครามธรรม อรรถปัญหาธรรม พระพุทธโฆษาตำราดาว ทศชาติชาดก ตำราการทำนา ฯลฯ
- ฉันท์ ได้แก่ นิพพานสูตรคำฉันท์ พระปฐมสมุดพธิคำฉันท์ โลกนิติฉันท์ สุนท์คำฉันท์

นอกจากนี้ ยังมีวรรณกรรมประเภทแบบเรียน เช่น ปฐมมาลา ปฐม ก กา หัดอ่าน ปทานุกรม จินดามณี และศรีสวัสดิวัตรฯลฯ ปัจจุบันวัดต่างๆ ในเมืองเพชรบุรี เช่น วัดขุนตรา วัดเกาะ วัดพระรูป วัดหนองกาทอง วัดนอกต้นสน วัดบางทะลุ วัดโคก วัดศาลาเขื่อน ฯลฯ ยังคงเก็บรักษางานวรรณกรรมที่ปรากฏอยู่ในใบลานและสมุดข่อย งานวรรณกรรมที่มีการชำระและเผยแพร่แล้วได้แก่

มหาชาติเมืองเพชรบุรี

สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ จัดพิมพ์เผยแพร่ พ.ศ. 2523 จำนวน 450 หน้า อาจารย์สมาน โซะเหม แห่งสถาบันราชภัฎพชรบุรีได้ศึกษาต้นฉบับของวัดเกาะ และวัดเพชรพลี พบว่าฉบับของวัดเพชรพลี กัณฑ์จุลพน มีความแตกต่างออกไป ส่วนกันฑ์ทานกัณฑ์มีความซ้ำกับฉบับหลวง

วรรณกรรมพริบพลี

ศูนย์วัฒนธรรมเพชรบุรีจัดพิมพ์เผยแพร่ พ.ศ. 2524 จำนวน135 หน้า ประกอบด้วยสมุดไทย ของนางประจวบ สุทธิวนิช เรื่อง ศุภมิตรชาดกแต่งด้วยกาพย์กลอนสวด ซึ่งนำเค้าโครงเรื่องปัญญาสชาดก มาแต่งเป็นกลอนเบ็ดเตล็ดและร่ายยาว เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีวรรณกรรมอีกหลายเรื่อง เช่นกฤษณาสอนน้องคำกลอน เป็นต้น

ประชุมวรรณกรรมคำสอน

ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเพชรบุรี จัดพิมพ์เผยแพร่ พ.ศ. 2525 จำนวน 79 หน้า ประกอบด้วย - ประดนธรรมพ์ ต้นฉบับวัดจันทร์ทราวาส - สวัสดิรักษา ต้นฉบับวัดลาด - เพลงยาวปรารภ ต้นฉบับวัดจันทรทราวาส - พาลีสอนน้อง ต้นฉบับวัดมหาธาตุวรวิหารและวัดบางแก้ว - ลักษณะเมีย 7 สถาน บุตร 3 จำพวก ต้นฉบับของวัดบางแก้ว - ตำราพยากรณ์กรุงศรีอยุธยา ฉบับวัดจันทราวาส แต่งเป็นกลอน - ศรีสวัสดิวัตร ต้นฉบับสมุทรไทยวัดจันทราวาส วัดชีว์ประเสริฐ และวัดมหาธาตุวรวิหาร เป็นวรรณกรรมกึ่งแบบเรียนกึ่งคำสอน มีเนื้อหาเป็นการสั่งสอนสามเณรและเด็กวัด สะท้อนให้เห็นค่านิยมโลกทัศน์ และสภาพสังคมสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น แต่งด้วยกาพย์รวม 452 บท

อนุศาสน์คำสอน

นายเสยย์ เกิดเจริญ ตรวจสอบชำระจัดพิมพ์เผยแพร่ พ.ศ. 2524 จำนวน 44 หน้า จากต้นฉบับสมุทรไทย วัดในบางแก้ว แต่งเป็นกลอน มีสาระในกานดำเนินชีวิต พระมาลัยกลอนสวด ฉบับเพชรบุรี เป็นวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา ทำให้คนเกรงกลัวต่อบาป ละเว้นการกระทำชั่ว เป็นวรรณกรรมที่มีความไพเราะทางด้านวรรณศิลป์

นิราศเขมร

ต้นฉบับของวัดโรงเข้ เป็นสมุดไทยขาวตัวอักษรหมึกดำ ขนาดกว้าง 12 ซม ยาว 37 ซม เขียนหน้าละ 4 บรรทัด เป็นนิราศคำกลอนที่ขึ้นต้นด้วยโครงกระทู้ 2 เป็นนิราศที่มีความสมบูรณ์บรรยายถึงสภาพภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม

นิราศลังกา

ต้นฉบับของวัดท่าไชยศิริ เป็นสมุดไทยขาวอักษรตัวหมึกดำ กว้าง 12 ซม ยาว 25 ซม เขียนหน้าละ 4 บรรทัด ตอนกลางหน้าละ 5 บรรทัด เป็นนิราศคำกลอน ผู้แต่งเป็นภิกษุวัดท่าไชยศิริ

นิราศเขาลูกช้าง

ต้นฉบับของนางผจงจิตร์ จันทร์เกตุ แห่งบ้านหัวสวน เป็นสมุดไทยพบต้นฉบับเมื่อ พ.ศ. 2523 ผู้แต่งชื่อนายต่วน แต่งขึ้นในโอกาสที่เดินทางไปเตรียมการรับเสด็จฯ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งเสด็จประพาส ณ เขาลูกช้าง ต. ท่าไม้รวก อ. ท่ายาง จ.เพชรบุรี

ลิลิตอณหิสวิชัย

ต้นฉบับของวัดบางทะลุ และวัดหนองไม้เหลืองเป็นสมุดไทยที่แต่งเป็นลิลิต ในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ยกเอาบาลีเป็นคาถานำ แสดงให้เห็นโทษของการหลงผิด มัวเมาอยู่ใต้อำนาจกามคุณ จนลืมการปฎิบัติตนในการรักษาศีล

คำภีร์ตำราดาว

เป็นสมุดข่อยขนาดกว้าง 12.5 ซม ยาว 40.3 ซม จำนวน 76 หน้า เขียนด้วยอักษรไทยหมึกดำประกอบด้วยรูปดาวต่างๆ และมีแผนที่ดวงดาวขนาดใหญ่สาระของคำภีร์ว่าด้วยเรื่องความมั่นคงทางการเมือง เศรษฐกิจ โดยอาศัยดวงดาว ดวงจันทร์ ดาวประจำเมือง ดาวหาง ฯลฯ ทำนายฝันของคนทั่วไป

ปรมัตถ์คำกลอน

ต้นฉบับของวัดโพธิ์กรุ อ. บ้านลาด เป็นรสมุดข่อยขาว ตัวอักษรดำจากต้นฉบับผู้เขียนระบุว่า แต่งเมื่อพ.ศ. 2597 และแต่งจบในวันวิสาขบูชา มีสาระเน้นการสอนจริยธรรม

กาพย์กลอนสวดเรื่องพระสุบิน

ต้นฉบับของหลวงตาพุด เป็นสมุดข่อยจากบ้านไร่มะตูม อ.บ้านลาด ขณะพบต้นฉบับชึ่งเป็นมรดกตกทอดจากปู่ เวลานั้นหลวงตาพุด มีอายุกว่า 70 ปี ต้นฉบับไม่ปรากฏนามผู้แต่ง เอกสารเรื่องนี้นี้อยู่ในสภาพชำรุด นายเสยย์ เกิดเจริญ ได้ศึกษาค้นคว้าและถอดความเป็นภาษาไทย สมาคมศิษย์เก่าวิทยาลัยครูเพชรบุรี ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเพชรบุรี และสหวิทยาลัยครูเพชรบุรีร่วมจัดพิมพ์เผยแพร่เมื่อ พ.ศ. 2531 นอกจากนี้ยังมีวรรณกรรมที่ค้นพบตามวัดต่างๆ อีกมาก เช่น -วรรณกรรมโลกนิติ ฉบับเมืองเพชรบุรี ศึกษาและปริวรรตโดย นายสมาน โซะเหม -บ่นเพ้อพึมถึง (กระทู้ 56 บท) โดย นายล้อม เพ็งแก้ว -ประถมมาลา ต้นฉบับวัดเขาย้อย ศึกษาและปริวรรตโดย นายเสยย์ เกิดเจริญ -บทละครลักษณวงค์ ฉบับวัดพลับพลาชัย ศึกษาและปริวรรตโดย นายเสยย์ เกิดเจริญ เรื่องพระวรวงค์ ต้นฉบับวัดท่าไชย ลักษณะเป็นกลอนสวดศึกษาและปริวรรตโดย นายเสยย์ เกิดเจริญ -วรรณกรรมสมุดข่อย ต้นฉบับของวัดโคก เช่น วรรณกรรมเณรเภา สุธนูคำฉันท์ ฯลฯ ศึกษาและปริวรรตโดย นายเสยย์ เกิดเจริญ -ตำราการทำนาเป็นสมุดข่อย ศึกษาและปริวรรตโดย ร.ศ. ธนู บุณยรัตพันธ์  

ที่มา : วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดเพชรบุรี กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร,2544. : 107-111